Mustaqil O’zbekiston: mamlakat chakana savdo bozori 34 yil ichida qanday o’zgardi

Mustaqillik yillarida O’zbekiston aholisi soni deyarli ikki baravar oshdi — 1991-yildagi 20,6 million kishidan bugungi kunda 37,5–38 million kishigacha. Aholi bilan birga savdo ham o’sdi: umumiy tanqislik va talon orqali taqsimlash tizimidan — yiliga 480 trillion so’mdan oshadigan chakana savdo aylanmasiga, o’nlab federal va mahalliy savdo tarmoqlariga hamda daromadi yuzlab million dollar bilan o’lchanadigan marketpleyslarga ega bozorgacha. Ushbu bozor bosqichma-bosqich, formatlar va raqamlar orqali qanday o’zgarganini ko’rib chiqamiz.

1. Sovet merosi: tanqislik, taqsimot, navbat

1991-yilgacha O’zbekiston SSRda chakana savdo markazlashtirilgan reja tizimining bir qismi edi: assortiment, narxlar va yetkazib berish hajmlari talab emas, balki davlat rejasi (Gosplan) tomonidan belgilanardi. Tovar tanqisligi odatiy hol edi — ko’plab tovar toifalari (maishiy texnika, mebel, sifatli kiyim-kechak) talonlar, navbat ro’yxatlari va aholining alohida toifalari uchun yopiq ta’minot shakllari orqali taqsimlanardi. Biror tovarni «topish» tushunchasi uni sotib olish bilan deyarli sinonim edi. Xususiy savdo, o’z ma’nosida, deyarli mavjud emas edi — davlat savdosiga yagona qonuniy muqobil, asosan qishloq xo’jaligi mahsulotlari sotiladigan kolxoz bozorlari va iste’molkooperatsiyasi edi.

Aynan shu tanqislikka asoslangan model 1991-yildan keyin bozorning noldan shakllanishi lozim bo’lgan boshlang’ich shart-sharoitlarini belgilab berdi.

2. 1990-yillar: shok xususiylashtirish va stixiyali bozorning tug’ilishi

Mustaqillik e’lon qilingandan so’ng savdo korxonalarini davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish jarayoni boshlandi — davlat chakana savdo nuqtalarini bosqichma-bosqich xususiy qo’llarga topshirdi. Biroq to’liq bozor liberalizatsiyasi yillar emas, o’nlab yillarga cho’zildi: 2017-yilgacha mamlakatda erkin import va raqobatni cheklovchi faol protektsionizm va qattiq valyuta tartibga solish siyosati amal qilgan.

Shunday sharoitda bozorlar mamlakat iste’mol bozorining haqiqiy yadrosiga aylandi — ular direktiv davlat savdosiga qaraganda moslashuvchanroq bo’lib, talab va taklifga tezroq moslashardi hamda butun postsovet davri davomida import va mahalliy tovarlarni sotishning asosiy kanalini ta’minlab berdi.

3. Bozor — yo’qolib ketmagan institut

Ko’pgina postsovet mamlakatlaridan farqli o’laroq, u yerlarda 2010-yillarga kelib kiyim-kechak va oziq-ovqat bozorlarining o’rni keskin qisqargan, O’zbekistonda bozor hamon savdoning tizim shakllantiruvchi formati bo’lib qolmoqda. Toshkentdagi Chorsu — Buyuk Ipak yo’li savdo yo’llari kesishgan joyda ikki ming yildan ortiq tarixga ega bozor; Alay bozori mintaqa savdogarlari asrlar davomida to’plangan an’anaviy savdo joylari o’rnida vujudga kelgan. Ikkalasi ham bugungi kunda poytaxtning eng yirik savdo nuqtalari maqomini saqlab qolmoqda.

2024–2025-yillarda ham, INFOLine baholariga ko’ra, an’anaviy savdoga (bozorlar va tashkillashmagan chakana savdo) mamlakat chakana savdo aylanmasining taxminan 84–85 foizi to’g’ri keladi — zamonaviy formatlarga esa 13–16 foiz. Qiyoslash uchun: qo’shni Qozog’istonda bozorlar ulushi past — taxminan 58 foiz, savdo markazlari ulushi esa — taxminan 30 foiz. Bu O’zbekiston chakana savdosining Markaziy Osiyoning qolgan qismidan asosiy tarkibiy farqlaridan biridir.

4. 1996–2016: zamonaviy riteylning birinchi kurtaklari

Mamlakatdagi birinchi zamonaviy formatdagi supermarket 1996-yilda ochilgan — Anglesey Food kompaniyasi «uy yonidagi do’kon» formatida ish boshlagan, 2005-yilda esa tarmoq Korzinka.uz deb nomlangan (2021-yildan beri — oddiygina Korzinka). Bu odatda O’zbekistonda zamonaviy tarmoqli chakana savdoning boshlang’ich nuqtasi hisoblanadi.

Rivojlanish, biroq, sekin kechdi: qattiq valyuta tartibga solish tarmoqlarning import uskunalari, tovarlari va texnologiyalarini xarid qilish imkoniyatlarini cheklardi. 2010-yilga kelib ikkinchi yirik o’yinchi — Makro tarmog’i paydo bo’ldi, u 2018-yilga kelib 18 shaharda 54 ta do’konga ega edi. Ammo umuman olganda 2010-yillar o’rtalarigacha zamonaviy riteyl asosan Toshkentga va o’rta sinfga yo’naltirilgan tor formatli hodisa bo’lib qoldi.

5. 2017-yil — burilish nuqtasi

Prezidentning 2017-yil 2-sentyabrdagi «Valyuta siyosatini liberallashtirish bo’yicha birinchi navbatdagi chora-tadbirlar to’g’risida»gi Farmoni bilan ko’plik almashuv kurslari tizimi bekor qilindi va joriy operatsiyalar bo’yicha konvertatsiya joriy etildi. Ushbu qaror keyingi riteyl bumining asosiy tetikchisi bo’ldi: valyutaga erkin kirish biznesga import uskunalari, tovarlari va franshizalarini bevosita xarid qilish, xorijiy tarmoqlarga esa avvalgi valyuta to’siqlarisiz O’zbekiston bozoriga kirish imkonini berdi. Valyuta islohotidan so’ng bojxona to’siqlarining pasayishi (2017–2018), bank sektori islohoti va 2019-yildagi tub soliq islohoti amalga oshirildi.

6. 2018–2024: tarmoqli riteyl va savdo markazlari bumi

Liberalizatsiyadan so’ng bozor jadal sur’atlarda o’sa boshladi. Makroning o’z ma’lumotlariga ko’ra, 2015–2021-yillarda zamonaviy riteyl o’rtacha yiliga 17 foizga o’sdi. Bozorga ketma-ket yangi o’yinchilar kira boshladi:

• Magnum — Qozog’istonning eng yirik riteyleri, 2021-yil dekabrda Toshkentda birinchi gipermarketini ochdi;
• Havas va Baraka Market — Korzinka va Makrodan keyin bozorga kirgan yangi mahalliy tarmoqlar;
• Fix Price — rossiyalik «belgilangan narxlar do’koni» formati, 2021-yilga kelib Toshkentda o’z segmentida raqobatchilarsiz 46 ta nuqta ochgan;
• Svetofor — O’zbekiston bozoriga kirgan va Toshkent, Farg’ona hamda Andijonda do’konlar ochishni rejalashtirayotgan rossiyalik diskaunter tarmog’i.

Oziq-ovqat riteyli bilan bir qatorda savdo markazlari bozori ham portlash tarzida o’sdi. Tashkent City Mall mamlakatdagi eng ko’zga ko’ringan loyihaga aylandi — bu yerda birinchi marta Zara, H&M, Massimo Dutti va Pull&Bear kabi xalqaro brendlar ochildi. CMWP Uzbekistan ma’lumotlariga ko’ra, 2024-yilda Toshkentda yangi sifatli ijaraga yaroqli maydonlar (GLA) hajmi 478,5 ming kv. metrni tashkil etdi — bu 2019-yilgi ko’rsatkichdan 3,5 barobar ko’p, besh yil ichida ijara stavkalari esa 24 dollardan 41 dollar/kv. metrgacha o’sdi.

7. Bugungi kunda chakana savdo: 2025–2026-yil raqamlari

Statistika milliy qo’mitasi ma’lumotlariga ko’ra, 2025-yil yanvar–sentyabr oylarida O’zbekistonda chakana savdo aylanmasi 316,4 trillion so’mni (taxminan 27,5 milliard dollar) tashkil etdi, taqqoslanadigan narxlarda 11 foizga oshdi. 2025-yilning yakuni bo’yicha ko’rsatkich 482,4 trillion so’mga yetdi — yildan-yilga 11,2 foizga o’sish. Infoline bahosiga ko’ra, 2025-yilda barcha Markaziy Osiyo davlatlarining umumiy chakana savdo aylanmasi birinchi marta 100 milliard dollardan oshdi, O’zbekiston esa chakana savdo o’sish sur’atlari bo’yicha Qozog’iston va Rossiyani ortda qoldirdi.

Shu bilan birga bozor tuzilishi parchalangan bo’lib qolmoqda: 2025-yil 1-avgust holatiga mamlakatda 86 243 ta chakana savdo bilan shug’ullanuvchi tijorat korxonasi faoliyat yuritgan, ulardan atigi 352 tasi yirik korxonalar toifasiga kirgan — bozorning katta qismini kichik biznes va yakka tartibdagi tadbirkorlar tashkil etadi (aylanmaning 74 foizidan ortig’i).

Zamonaviy savdo (tarmoqli supermarketlar, gipermarketlar, savdo markazlari) ulushi 2020–2021-yillardagi 6–8 foizdan 2024–2025-yillarda 13–16 foizgacha o’sdi — ya’ni besh yil ichida taxminan ikki baravar ko’paydi, biroq benchmark davlatlarning tarixiy ko’rsatkichlariga nisbatan O’zbekiston bozori zamonaviy formatlar penetratsiyasi bo’yicha ulardan hali ham 10–15 yilga orqada qolmoqda.

8. Raqamli inqilob: elektron tijorat va fintex

Agar oflayn riteyl uch o’n yillik davomida transformatsiyadan o’tgan bo’lsa, O’zbekistonda elektron tijorat — bu so’nggi besh yillikning voqeasidir. Elektron tijorat bozori hajmi 2021-yildagi 201 million dollardan 2023-yilda 543 million dollargacha o’sdi, elektron savdo maydonchalari soni esa 2024-yildagi 36 tadan 2025-yilda 115 taga yetdi — bu 3,2 baravar ko’payish, onlayn savdo aylanmasi esa 22,7 trillion so’mga yetib, elektron tijoratning umumiy chakana savdo aylanmasidagi ulushi 4,6 foizgacha o’sdi. Istiqbolli loyihalar milliy agentligi 2027-yilga kelib marketpleyslarning umumiy aylanmasi 1 milliard dollarga yetishini bashorat qilmoqda.

Asosiy o’yinchi 2022-yilda tashkil etilgan Uzum ekotizimi bo’ldi: 2025-yil yakuni bo’yicha uning tushumi 691 million dollarni, sof foydasi esa 176 million dollarni tashkil etdi, holdingning xizmatlaridan mamlakat aholisining taxminan 20 million kishisi har oy foydalanadi. 2023-yilda bozorga rossiyalik Ozon kirdi, u mahalliy biznes uchun o’z logistika infratuzilmasini rivojlantirmoqda; shuningdek, Wildberries, Yandex xizmatlari va ovqat yetkazib berish ilovalari (Wolt, Yandex Eda) ham faol ishtirok etmoqda. Onlayn savdo bilan shug’ullanuvchi o’zini o’zi band qilganlar soni 2024-yildagi 402,8 ming kishidan 2025-yilda 514,9 ming kishigacha o’sdi.

Elektron tijorat o’sishi naqdsiz to’lovlar rivojlanishi bilan chambarchas bog’liq. Click, Payme va Uzcard tizimlari so’nggi yillarda kundalik hisob-kitoblarning asosiy infratuzilmasiga aylandi, 2025-yil 10-dekabrdagi UP-246-son Prezident farmoni esa savdo, kafe va xizmat ko’rsatish sohasida naqdsiz to’lovlarni yanada kengaytirishga qaratilgan, maqsad esa soya iqtisodiyot ulushini qisqartirishdir.

9. Bu brendlar, distribyutorlar va yetkazib beruvchilar uchun nimani anglatadi

FMCG bozori o’yinchilari uchun asosiy amaliy xulosa: O’zbekistonda zamonaviy, an’anaviy va onlayn kanallar bir-birini almashtirmaydi, balki birga mavjud bo’ladi va yaqin o’n yillikda ham shunday bo’lib qoladi. Bozor va mayda chakana savdo nuqtasi aholi qamrovining asosiy kanali bo’lib qolmoqda (aylanmaning 80 foizidan ortig’i), ammo aynan zamonaviy savdo va elektron tijorat bugungi kunda brendlar uchun eng yuqori o’sish dinamikasi va eng yuqori marjani ta’minlamoqda. Bu ko’p kanalli distribyutsiyani — Modern Trade, Traditional Trade, HoReCa va elektron tijorat orqali bir vaqtning o’zida ishlashni — O’zbekistonda uzoq muddatli o’sishni rejalashtirayotgan har qanday ishlab chiqaruvchi uchun tanlov emas, balki bozorda mavjud bo’lishning zaruriy sharti qiladi.

10. Bozor qayerga qarab harakatlanmoqda

O’zbekiston riteylining keyingi o’n yilligini uchta trend belgilaydi:

1. Bosqichma-bosqich, ammo tez bo’lmagan konsolidatsiya — zamonaviy savdo ulushi yiliga 1,5–2 foiz punktga o’sishda davom etadi, biroq bozorlarning o’rta muddatli istiqbolda to’liq siqib chiqarilishi demografiya (aholi yiliga 2 foizdan ortiq o’sishda davom etmoqda) va ommaviy iste’molchining narxga sezgirligi tufayli dargumon.
2. Jadallashgan raqamlashtirish — hozirgi sur’atlar saqlanib qolsa, chakana savdodagi elektron tijorat ulushi hozirgi ~4,6 foizdan besh yil ichida 10–15 foizgacha o’sishi mumkin, naqdsiz to’lovlar hajmi esa davlat tomonidan tartibga soluvchi bosim ostida o’sishda davom etadi.
3. Xorijiy tarmoqlar ekspansiyasining davom etishi — so’nggi besh yilda Magnum, Fix Price va Ozonning kirib kelishi, ehtimol, oxirgisi emas: deyarli 38 million aholiga ega, zamonaviy formatlar penetratsiyasi past bo’lgan o’sib borayotgan bozor mintaqaviy va global o’yinchilar uchun jozibali o’sish nuqtasi bo’lib qolmoqda.