{"id":2364,"date":"2026-09-02T09:59:00","date_gmt":"2026-09-02T06:59:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.baltontrading.com\/?p=2364"},"modified":"2026-09-02T10:24:34","modified_gmt":"2026-09-02T07:24:34","slug":"mustaqil-ozbekiston-mamlakat-chakana-savdo-bozori-34-yil-ichida-qanday-ozgardi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.baltontrading.com\/uz\/mustaqil-ozbekiston-mamlakat-chakana-savdo-bozori-34-yil-ichida-qanday-ozgardi\/","title":{"rendered":"Mustaqil O’zbekiston: mamlakat chakana savdo bozori 34 yil ichida qanday o’zgardi"},"content":{"rendered":"

Mustaqillik yillarida O’zbekiston aholisi soni deyarli ikki baravar oshdi<\/a> \u2014 1991-yildagi 20,6 million kishidan bugungi kunda 37,5\u201338 million kishigacha. Aholi bilan birga savdo ham o’sdi: umumiy tanqislik va talon orqali taqsimlash tizimidan \u2014 yiliga 480 trillion so’mdan oshadigan chakana savdo aylanmasiga, o’nlab federal va mahalliy savdo tarmoqlariga hamda daromadi yuzlab million dollar bilan o’lchanadigan marketpleyslarga ega bozorgacha. Ushbu bozor bosqichma-bosqich, formatlar va raqamlar orqali qanday o’zgarganini ko’rib chiqamiz.<\/p>\n

1. Sovet merosi: tanqislik, taqsimot, navbat<\/h4>\n

1991-yilgacha O’zbekiston SSRda chakana savdo markazlashtirilgan reja tizimining bir qismi edi: assortiment, narxlar va yetkazib berish hajmlari talab emas, balki davlat rejasi (Gosplan) tomonidan belgilanardi. Tovar tanqisligi<\/a> odatiy hol edi \u2014 ko’plab tovar toifalari (maishiy texnika, mebel, sifatli kiyim-kechak) talonlar, navbat ro’yxatlari va aholining alohida toifalari uchun yopiq ta’minot shakllari orqali taqsimlanardi. Biror tovarni «topish» tushunchasi uni sotib olish bilan deyarli sinonim edi. Xususiy savdo, o’z ma’nosida, deyarli mavjud emas edi \u2014 davlat savdosiga yagona qonuniy muqobil, asosan qishloq xo’jaligi mahsulotlari sotiladigan kolxoz bozorlari va iste’molkooperatsiyasi edi.<\/p>\n

Aynan shu tanqislikka asoslangan model 1991-yildan keyin bozorning noldan shakllanishi lozim bo’lgan boshlang’ich shart-sharoitlarini belgilab berdi.<\/p>\n

2. 1990-yillar: shok xususiylashtirish va stixiyali bozorning tug’ilishi<\/h4>\n

Mustaqillik e’lon qilingandan so’ng savdo korxonalarini davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish<\/a> jarayoni boshlandi \u2014 davlat chakana savdo nuqtalarini bosqichma-bosqich xususiy qo’llarga topshirdi. Biroq to’liq bozor liberalizatsiyasi yillar emas, o’nlab yillarga cho’zildi: 2017-yilgacha mamlakatda erkin import va raqobatni cheklovchi faol protektsionizm va qattiq valyuta tartibga solish siyosati amal qilgan<\/a>.<\/p>\n

Shunday sharoitda bozorlar mamlakat iste’mol bozorining haqiqiy yadrosiga aylandi \u2014 ular direktiv davlat savdosiga qaraganda moslashuvchanroq bo’lib, talab va taklifga tezroq moslashardi hamda butun postsovet davri davomida import va mahalliy tovarlarni sotishning asosiy kanalini ta’minlab berdi.<\/p>\n

3. Bozor \u2014 yo’qolib ketmagan institut<\/h4>\n

Ko’pgina postsovet mamlakatlaridan farqli o’laroq, u yerlarda 2010-yillarga kelib kiyim-kechak va oziq-ovqat bozorlarining o’rni keskin qisqargan, O’zbekistonda bozor hamon savdoning tizim shakllantiruvchi formati bo’lib qolmoqda. Toshkentdagi Chorsu<\/a> \u2014 Buyuk Ipak yo’li savdo yo’llari kesishgan joyda ikki ming yildan ortiq tarixga ega bozor; Alay bozori<\/a> mintaqa savdogarlari asrlar davomida to’plangan an’anaviy savdo joylari o’rnida vujudga kelgan. Ikkalasi ham bugungi kunda poytaxtning eng yirik savdo nuqtalari maqomini saqlab qolmoqda.<\/p>\n

2024\u20132025-yillarda ham, INFOLine baholariga ko’ra<\/a>, an’anaviy savdoga (bozorlar va tashkillashmagan chakana savdo) mamlakat chakana savdo aylanmasining taxminan 84\u201385 foizi to’g’ri keladi \u2014 zamonaviy formatlarga esa 13\u201316 foiz. Qiyoslash uchun: qo’shni Qozog’istonda bozorlar ulushi past \u2014 taxminan 58 foiz, savdo markazlari ulushi esa \u2014 taxminan 30 foiz<\/a>. Bu O’zbekiston chakana savdosining Markaziy Osiyoning qolgan qismidan asosiy tarkibiy farqlaridan biridir.<\/p>\n

4. 1996\u20132016: zamonaviy riteylning birinchi kurtaklari<\/h4>\n

Mamlakatdagi birinchi zamonaviy formatdagi supermarket 1996-yilda ochilgan<\/a> \u2014 Anglesey Food kompaniyasi «uy yonidagi do’kon» formatida ish boshlagan, 2005-yilda esa tarmoq Korzinka.uz deb nomlangan (2021-yildan beri \u2014 oddiygina Korzinka). Bu odatda O’zbekistonda zamonaviy tarmoqli chakana savdoning boshlang’ich nuqtasi hisoblanadi.<\/p>\n

Rivojlanish, biroq, sekin kechdi: qattiq valyuta tartibga solish tarmoqlarning import uskunalari, tovarlari va texnologiyalarini xarid qilish imkoniyatlarini cheklardi. 2010-yilga kelib ikkinchi yirik o’yinchi \u2014 Makro tarmog’i paydo bo’ldi, u 2018-yilga kelib 18 shaharda 54 ta do’konga ega edi<\/a>. Ammo umuman olganda 2010-yillar o’rtalarigacha zamonaviy riteyl asosan Toshkentga va o’rta sinfga yo’naltirilgan tor formatli hodisa bo’lib qoldi.<\/p>\n

5. 2017-yil \u2014 burilish nuqtasi<\/h4>\n

Prezidentning 2017-yil 2-sentyabrdagi «Valyuta siyosatini liberallashtirish bo’yicha birinchi navbatdagi chora-tadbirlar to’g’risida»gi Farmoni<\/a> bilan ko’plik almashuv kurslari tizimi bekor qilindi va joriy operatsiyalar bo’yicha konvertatsiya joriy etildi. Ushbu qaror keyingi riteyl bumining asosiy tetikchisi bo’ldi: valyutaga erkin kirish biznesga import uskunalari, tovarlari va franshizalarini bevosita xarid qilish, xorijiy tarmoqlarga esa avvalgi valyuta to’siqlarisiz O’zbekiston bozoriga kirish imkonini berdi. Valyuta islohotidan so’ng bojxona to’siqlarining pasayishi (2017\u20132018), bank sektori islohoti va 2019-yildagi tub soliq islohoti amalga oshirildi<\/a>.<\/p>\n

6. 2018\u20132024: tarmoqli riteyl va savdo markazlari bumi<\/h4>\n

Liberalizatsiyadan so’ng bozor jadal sur’atlarda o’sa boshladi. Makroning o’z ma’lumotlariga ko’ra, 2015\u20132021-yillarda zamonaviy riteyl o’rtacha yiliga 17 foizga o’sdi<\/a>. Bozorga ketma-ket yangi o’yinchilar kira boshladi:<\/p>\n